werkwoordstelsel

Het werkwoordstelsel is de verzameling regels en vormen die samenhangen met werkwoorden in het Nederlands. Het omvat zowel finite vormen, die aangeven wie handelt en wanneer, als non-finite vormen, die in infinitief en participia voorkomen. Het stelsel regelt tevens tijd, aspect, modus en de constructie van passieve zinnen, en het bepaalt hoe hulpwerkwoorden samenwerken met hoofdwerkwoorden.

Finite vormen geven tijd, persoon en getal aan. In de tegenwoordige tijd heeft elk werkwoord een set vormen (ik werk, jij werkt, hij werkt, wij werken, jullie werken, zij werken). In de verleden tijd veranderen de eindgroepen vaak in -de of -te en krijgen de tweede persoon en meervoud speciale vormen. Voor samengestelde tijden wordt het voltooid deelwoord gebruikt in combinatie met hebben of zijn (ik heb gewerkt; hij is gegaan). De toekomende tijd wordt doorgaans periphrastisch uitgedrukt met zullen of met gaan + infinitief (ik zal werken; ik ga werken). De passieve vorm wordt gevormd met worden + voltooid deelwoord (het werk wordt gedaan).

Non-finite vormen omvatten de infinitief, het tegenwoordig deelwoord (-end) en het voltooid deelwoord (-d/-t of onregelmatig). De infinitief is de basisvorm van het werkwoord. Het tegenwoordig deelwoord komt voor in bepaalde bijstellingen en samengestelde werkwoordgroepen. Het voltooid deelwoord vormt samen met hulpwerkwoorden de voltooide tijden en de passieve constructie. Het te-infinitief verschijnt in uitdrukkingen als te lezen of om te lezen.

Het werkwoordstelsel onderscheidt bovendien verbgroepen: zwakke (regelmatige) werkwoorden, sterke (klinkerverandering in de verleden tijd) en onregelmatige werkwoorden, plus modale werkwoorden zoals kunnen, mogen, willen, moeten, zullen. Modale werkwoorden hebben vaak afwijkende vormen en werken in combinatie met een infinitief. Het stelsel bepaalt uiteindelijk de zinsbouw van tijden, stem en modus in standaardtaal, met regionale variaties in gesproken taal.