deelwoord

Deelwoord is een grammaticale term uit het Nederlands die verwijst naar vormen die afgeleid zijn van werkwoorden en die als bijvoeglijk naamwoord, zelfstandig naamwoord of als onderdeel van een samengesteld werkwoord kunnen fungeren. In de meeste handboeken worden twee hoofdsoorten onderscheiden: het onvoltooid deelwoord (tegenwoordige deelwoord) en het voltooid deelwoord. Samen vormen zij de klassieke categorie van participles.

Onvoltooid deelwoord (tegenwoordige deelwoord) wordt gevormd met de uitgang -end: lopend, zingend, schrijvend. Het wordt vooral gebruikt als bijvoeglijk naamwoord, bijvoorbeeld een lopende man of een zingende zanger. Het geeft een gelijktijdige of aanhoudende handeling aan bij het zelfstandig naamwoord. In de moderne praktijk komt het meestal voor in attributieve functie; predicatief gebruik is zeldzaam.

Voltooid deelwoord (voltooid deelwoord) wordt gevormd met het voorvoegsel ge- plus een uitgang -d, -t of -en, afhankelijk van het werkwoord en van de klank. Voorbeelden: gemaakt, gelopen, gezien, geschreven, geworden, gekomen, vergeten. Het voltooid deelwoord wordt gebruikt bij de voltooide tijd met hulpwerkwoorden hebben of zijn: Ik heb gegeten; Zij is gegaan. Het voltooid deelwoord kan ook als bijvoeglijk naamwoord voorkomen: een gesloten deur, een gewonnen prijs. Sterke en onregelmatige werkwoorden hebben vaak afwijkende stamregels, waardoor de vorm niet altijd direct af te leiden is uit de infinitief.

Functie- en gebruiksverschillen zijn centrale punten in de beschouwing van het deelwoord: ze onderscheiden zich van de finite vorm en van de infinitief, en bepalen hoe ze in zinnen functioneren als adjectieven, substantieven of onderdelen van werkwoordconstructies.