spreekksten

Spreekksten, ook wel speekselstenen genoemd, zijn calcificaties die ontstaan in de speekselklieren of in hun afvoergangen (ducten). De meest getroffen klier is meestal de onderkaakspeekselklier (glandula submandularis), maar stenen kunnen ook in de andere speekselklieren voorkomen. De stenen bestaan uit mineralen zoals calciumcarbonaat en calciumfosfaat en ontstaan door depositie van mineralen in stilstaand of trager stromend speeksel.

Oorzaken en risicofactoren zijn onder andere langdurige uitdroging, viscositeit van speeksel, regelmatige ontstekingen of obstructies van de afvoergang, en soms aangeboren of doorgeschoven anatomische kenmerken. Een terugkerende obstructie kan leiden tot herhaalde ontstekingen van de speekselklier (sialadenitis).

Symptomen omvatten pijnlijke zwelling of een harde massa in de kaakstreek, vooral rondom de mondopening bij het eten of drinken. Pijn kan verergeren tijdens maaltijden, wanneer speekselproductie toeneemt. Soms is er een uitstrijkje of kleine drainage uit de duct bij palpatie. Sommige stenen veroorzaken geen symptomen en worden toevallig ontdekt bij beeldvorming.

Diagnostiek gebeurt op basis van klinisch onderzoek en beeldvorming. Ultrasound is vaak eerste keus; röntgenbeelden kunnen stenen zichtbaar maken, terwijl CT, sialografie of sialoguidende endoscopie aanvullende informatie geven. Sialendoscopie kan tevens betrokken zijn bij diagnose en behandeling.

Behandeling hangt af van grootte en symptomen. Kleine, asymptomatische stenen kunnen vanzelf verdwijnen met speekselstimulatie en hydratatie. Voor grotere stenen of bij aanhoudende klachten worden technieken zoals sialendoscopische verwijdering, ductus dilatatie, laser- of mechanische lithotripsie toegepast. In ernstige of terugkerende gevallen kan verwijdering van de speekselklier zelf nodig zijn.

Prognose is doorgaans goed na verwijdering of stone management. Preventie richt zich op voldoende hydratatie, stimuleren van speekselstroom (bijv. door kauwen op suikerloze kauwgom) en tijdige behandeling van ontstekingen.