planningsfout

Planningsfout, ook wel planning fallacy genoemd, is een systematische vertekening bij het inschatten van de duur, kosten of benodigde middelen van een taak. Het leidt vaak tot onderschatting van de tijd die nodig is en tot overschatting van eigen bekwaamheden, met als gevolg uitloop van schema’s en budgetoverschrijdingen. De verschijnselen komen voor bij alledaagse taken en bij grote projecten zoals bouw, softwareontwikkeling en beleid.

Belangrijke oorzaken zijn optimismebias (uiteindelijk ervan uitgaan dat alles vlot verloopt), verankering aan een optimistisch scenario en het ontbreken van serieuze vergelijking met soortgelijke projecten (referentieklasse). Mensen negeren soms historische data, onderschatten complexiteit, afhankelijkheden en risico’s, of verwachten vroegtijdige leerpunten die later niet uitpakken zoals gepland. In groepsomstandigheden kan planningsfout versterkt raken door collectieve optimisme, maar externe beoordelingen en formele estimatietechnieken kunnen corrigeren.

Gevolgen zijn onder meer vertragingen, kostenoverschrijdingen en knelpunten in middelenplanning. De fout ondermijnt projectdoelstellingen, verhoogt onzekerheid en kan reputatieschade opleveren.

Mitigatie omvat referentieklasse-voorspellingen, premortems, het opdelen van werk in kleine taken met onafhankelijke schattingen, en het opnemen van buffers of contingenties. Het werken met onafhankelijke schatters, het gebruik van historische projectdata en het aannemen van gefaseerde mijlpalen verbeteren de nauwkeurigheid.

De term is bekend uit de psychologie en projectmanagement en is grotendeels gebaseerd op het werk van Kahneman en Tversky in de late twintigste eeuw. Planningsfout is wijdverspreid maar kan met methode en ervaring beter worden beheerst; enige reserve blijft verstandig in onzekere omgevingen.