celproliferatie

Celproliferatie is het proces waarbij cellen zich delen en het aantal cellen toeneemt. Het is essentieel voor embryonale ontwikkeling, weefselonderhoud en wondgenezing. Proliferatie moet strikt gereguleerd blijven om te voorkomen dat weefsels te veel groeien; te weinig proliferatie kan leiden tot vertraagde genezing en verstoorde homeostase, terwijl ongecontroleerde proliferatie kenmerken van tumorontwikkeling vertoont. Cellen doorlopen een cyclus waarin herhaalde delingen mogelijk worden.

Het proces verloopt via de celcyclus: G1, S, G2 en M. Overgang naar S-fase vereist activatie van cyclines en cycline-afhankelijke kinases (CDKs); regulerende eiwitten zoals p21, p27 of p16 controleren de voortgang. Checkpoints bij G1/S en G2/M bewaken DNA-integriteit en juiste chromosoomherschikking. DNA-replicatie, chromosoomduplicatie en mitose verlopen koppels van regulatie en uitvoering, waarna dochtercellen opnieuw kunnen delen of differentiëren.

Groeisignalen die proliferatie sturen, komen vaak via receptor tyrosine kinases en zetten signaleringsroutes in gang, zoals MAPK/ERK en PI3K/AKT/mTOR. Deze routes verhogen productie van eiwitten die de celcyclus stimuleren. Tegelijkertijd kunnen anti-proliferatieve signalen, zoals TGF-β of contactinhibitie, de cyclus remmen en proliferatie beperken.

Fouten in regulerende genen of netwerken kunnen leiden tot ongecontroleerde proliferatie. Voorbeelden zijn mutaties in RB, p53, of afwijkingen in CDK-inhibitoren zoals p16INK4a. Dergelijke veranderingen dragen bij aan kanker en tumorgroei, terwijl senescentie- en telomeergerelateerde mechanismen proliferatie kunnen beperken bij veroudering.

In onderzoek en kliniek wordt proliferatie vaak gemeten met Ki-67 of BrdU/EdU-incorporatie. Behandelingen gericht op proliferatie omvatten CDK-remmers of antimitotische middelen, maar deze kunnen bijwerkingen hebben doordat ook gezonde cellen delen. Inzicht in celproliferatie ondersteunt zowel oncologisch onderzoek als begrip van weefselgroeiregulatie.