betrekkelijk

Betrekkelijk is een Nederlands bijvoeglijk naamwoord en bijwoord met de kernbetekenis “relatief” of “in relatie tot iets anders.” Het geeft aan dat een eigenschap, waarde of oordeel afhankelijk is van context, referentiepunt of vergelijking. In het dagelijks taalgebruik komt betrekkelijkheid vaak tot uitdrukking in zinnen als “het is betrekkelijk” of “in betrekkelijke zin,” waarmee wordt bedoeld dat interpretatie of beoordeling varieert afhankelijk van het perspectief of de gekozen maatstaf. Het vormt daarmee een alternatief voor termen als absoluut, objectief of universeel.

Etymologisch komt betrekkelijk van relatie (relatie, band) en het achtervoegsel -lijk, waardoor de betekenis semantisch aansluit bij “iets wat verloopt in relatie tot iets anders.” In de Nederlandse grammatica verwijst betrekkelijk vooral naar betrekkelijke bijzinnen, die een antecedent beschrijven met betrekkelijke voegwoorden als die, dat en wat. Deze constructie wordt in linguïstiek vaak aangeduid als de relativa; hoewel de termen betrekkelijk en relatief vaak in dezelfde context voorkomen, verwijst betrekkelijk juist naar de syntactische bouw en betrekkelijkheidsrelaties binnen de zin.

In de wetenschap en filosofie wordt betrekkelijkheid gebruikt om aan te geven dat kenmerken of waarden afhangelijk zijn van een referentiekader. In de relativiteitstheorie bijvoorbeeld zijn ruimte en tijd betrekkelijk in de zin dat metingen afhankelijk zijn van de beweging en positie van waarnemers. Op het gewone niveau verwijst betrekkelijkheid naar contextafhankelijkheid, waardoor termen zoals “relatief” en “betrekkelijk” vaak als synoniemen worden gebruikt in informele uitingen.