Procesvariatie

Procesvariatie verwijst naar de natuurlijke spreiding in de uitkomsten van een proces. Het beschrijft hoe kenmerken zoals maatvoering, levertijd of klanttevredenheid afwijken van hun verwachte waarden. In de kwaliteitskunde wordt vaak onderscheid gemaakt tussen common-cause variatie, die inherent is aan het proces en voortdurend aanwezig is, en special-cause variatie, die ontstaat door specifieke gebeurtenissen of veranderingen in onderdelen van het proces.

Oorzaken van variatie zijn divers: materiaal- en grondstofeigenschappen, verwerings- of slijtage van apparatuur, instellingen en afstellingen, menselijke fouten, omgevingsomstandigheden zoals temperatuur en luchtvochtigheid, meetfouten en methodeproblemen. Variatie kan tijdgebonden zijn (trendlijn, drift) of incidenteel (familie van afwijkingen). Ook meetfouten dragen bij aan de waargenomen variatie.

Analytisch wordt variatie gemeten met statistische hulpmiddelen zoals spreiding (standaarddeviatie) en centrummetingen. Controlekaarten (SPC) helpen onderscheiden of variatie binnen de verwachte grenzen blijft. Proces-capaciteitsindices zoals Cp en Cpk geven aan of een productieproces in staat is om aan specificaties te voldoen. Ontwerpen van experimenten en regressieanalyses helpen de bronnen van variatie te achterhalen.

Beheer van procesvariatie richt zich op verminderen van common-cause variatie door procesontwerp en standaardisatie, regelmatige onderhoud en kalibratie, en training van personeel. Speciale oorzaken worden aangepakt via root-cause analyse en corrigerende maatregelen. Methodieken zoals Six Sigma, Lean, DOE en FMEA worden gebruikt om variatie doelgericht te verlagen en de stabiliteit van het proces te verbeteren.

Procesvariatie is een kernbegrip in zowel productie- als dienstverleningsprocessen en vormt een basis voor kwaliteitsmanagementsystemen zoals ISO 9001. Door variatie te begrijpen en te beheersen kan de betrouwbaarheid, efficiëntie en klanttevredenheid worden verhoogd.