Autoantigeenien

Autoantigenen zijn zelfmoleculen uit het lichaam die door het immuunsysteem als antigenen worden herkend. In normale omstandigheden zorgt centrale en perifere tolerantie ervoor dat zelfreactieve T- en B-cellen geen schade veroorzaken. Bij auto-immuunziekten kan deze tolerantie ontsporen, waardoor autoantigenen doelwitten worden van autoantistoffen en autoreactieve T-cellen.

Autoantigenen kunnen uiteenlopende moleculen betreffen, zoals eiwitten, nucleïnezuren of moleculaire complexen. De aanval op autoantigenen kan leiden tot ontsteking en weefscha damage, zowel via autoantistoffen die immuuncomplexen vormen als via directe T-cel‑gemedieerde cytotoxiciteit. Verstoringen zoals epitop-spreading kunnen voorkomen, waardoor extra autoantigenen betrokken raken bij de ziekte.

Voorbeelden van belangrijke autoantigenen zijn anti-dsDNA en anti-Sm-antistoffen bij systemische lupus erythematosus (SLE); anti-TPO en anti-thyroglobuline bij auto-immuun thyroiditis en ziekte van Graves; autoantigenen zoals GAD65 en IA-2 bij type 1 diabetes; desmogleïne bij pemphigus; de acetylcholine-receptor bij myasthenia gravis; en de alfa-3 keten van type IV collageen bij Goodpasture-syndroom. Deze autoantigenen vormen vaak belangrijke diagnostische markers en dragen bij aan begrip van ziektepatogenese.

Diagnostiek en klinische betekenis: autoantistoffen worden gedetecteerd met ELISA, immunofluorescentie, immunoblot of line‑assays. De aanwezigheid van autoantigenen kan helpen bij classificatie en prognose, maar geeft niet altijd een definitieve diagnose. Genetische factoren, met name HLA‑associes, en omgevingsfactoren beïnvloeden de ontwikkeling van autoantigeen‑reacties. Behoudend begrip van autoantigenen ondersteunt onderzoek naar tolerantieverhogende en antigen-gebaseerde therapieën.