adrenoleukodystrofie

Adrenoleukodystrofie (ALD) is een zeldzame X-gebonden peroxisomale stofwisselingsstoornis veroorzaakt door mutaties in het ABCD1-gen. Deze mutaties verminderen het vermogen van peroxisomen om zeer lange keten vetzuren (VLCFA) af te breken, waardoor VLCFA zich ophopen in het bloed en in weefsels, met name in de hersenen en de bijnieren.

ALD komt vrijwel uitsluitend bij mannen voor; vrouwen kunnen draagster zijn en soms milde verschijnselen vertonen. Er bestaan meerdere klinische varianten. De kinderlijke cerebral ALD begint meestal in de jeugd en gaat gepaard met snelle neurodegeneratie, gedragsverandering, taalkundige achteruitgang en mogelijk visus- of gehoorproblemen. Een latere vorm, adrenomeloneuropathie (AMN), ontstaat in adolescentie of volwassenheid en kenmerkt zich door langzame spierstijfheid, gevoelsstoornissen, beenzwakte en sphincterproblemen; ook adrenale insufficiëntie kan voorkomen.

Diagnose wordt meestal vermoed op basis van kliniek bij jonge jongens en wordt bevestigd door verhoogde plasma VLCFA-waarden, genetische tests voor ABCD1 en beeldvorming. MRI laat ontstekende demyelinisatie zien, vaak in de parieto-occipitale hersenwitte stof. Adrenale funksie-tests kunnen insufficiëntie aantonen.

Behandeling is gericht op symptoombestrijding en preventie van verdere schade; er is geen geneesmiddel om ALD te genezen. Bij cerebral ALD kan vroegtijdige alogene stamceltransplantatie (HSCT) de neurologische achteruitgang stoppen of vertragen. Een genetische behandeling met elivaldogene autotemcel (merknaam Skysona) is beschikbaar voor vroege cerebral ALD bij geschikte patiënten en gebruikt autologe stamcellen die genetisch zijn aangevuld met een ABCD1-constructie. Hormoonvervanging is nodig bij adrenale insufficiëntie. Regelmatige opvolging en familieonderzoek zijn essentieel.