Speeksel

Speeksel is een vochtige, enigszins viskeuze vloeistof die voortdurend wordt geproduceerd door de speekselklieren in de mondholte. De drie grote klieren leveren het merendeel van het speeksel: de parotis (oor-speekselklier), de submandibularis (onderkaakspeekselklier) en de sublingualis (ondertongspeekselklier), aangevuld door talrijke kleine klieren. Bij rust is het speeksel vooral waterig, terwijl stimulatie door voedsel en smaakstoffen leidt tot een hogere productie en tot een andere samenstelling met meer enzymen en serumelementen.

De samenstelling van speeksel bestaat voor circa 99% uit water en bevat electrolyten zoals natrium, kalium, bicarbonaat en fosfaat, naast mucinen die het speeksel smeuïg maken. Belangrijke enzymen en eiwitten zijn onder meer speekselamylase (ptyaline), wat zetmeel afbreekt, en antimikrobiele componenten zoals lysozym, lactoferrine en secretorisch IgA. Het speeksel heeft daarnaast buffercapaciteit en levert calcium en fosfaat voor de remineralisatie van tandglazuur. Het draagt bij aan smaakwaarneming, mondhygiëne en bescherming van slijmvliezen en tanden.

De afgifte van speeksel wordt gereguleerd door het autonome zenuwstelsel en wordt gestimuleerd door tactile en gustatoire prikkels, kauwen en zuchten. Klinisch is speeksel relevant: bij xerostomie (droge mond) kan de hoeveelheid afgenomen zijn door medicatie, bestraling of ziekte, wat het risico op cariës en mondinfecties verhoogt. Sialolithiasis (galerijstenen in speekselafvoeren) en auto-immuun aandoeningen zoals Sjögren-syndroom komen ook voor. Speeksel dient daarnaast als diagnostisch medium in klinische en forensische contexten.