Doelstellingstheorie

Doelstellingstheorie, of goal-setting theory, is een motivationele theorie in de psychologie die uitlegt hoe doelstellingen de arbeidsprestaties beïnvloeden. Ontwikkeld door Edwin A. Locke en Gary L. Latham in de jaren zestig, stelt de theorie dat specifieke en ambitieuze doelen de prestaties verhogen in vergelijking met vage, gemakkelijke doelstellingen, mits de doelstellingen worden geaccepteerd en er passende feedback beschikbaar is. De kern van de theorie is dat doelstellingen als richting dienen: ze richten aandacht, mobiliseren inspanning, vergroten vasthouding en stimuleren de ontwikkeling van strategieën om de taak te volbrengen.

Belangrijke moderatoren zijn de Specificiteit en moeilijkheidsgraad van de doelen, de acceptatie/commitment van degenen die de doelen moeten bereiken, en de ontvangen feedback. Daarnaast spelen factoren zoals zelfeffectiviteit, taakcomplexiteit en de context een rol. Wanneer deze voorwaarden gunstig zijn, leiden duidelijke en uitdagende doelen tot hogere prestaties dan minder duidelijke doelstellingen. De positieve effecten nemen af bij gebrek aan feedback, bij onvoldoende middelen of wanneer doelen als onrealistisch of onderdrukkend worden ervaren.

Toepassingen en relatie tot andere concepten: de theorie is breed toegepast in management, onderwijs en sport. In de praktijk wordt vaak gewerkt met SMART-doelen (Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch, Tijdgebonden) of met Management by Objectives (MBO), waarbij doelen expliciet worden afgesproken en gevolgd. Meta-analyses tonen over het algemeen positieve effecten van doelstellingen met feedback, hoewel de sterkte afhankelijk is van de aard van de taak, de context en de mate van betrokkenheid. Kritiekpunten betreffen onder meer tunnelvisie, opportunistisch gedrag om doelstellingen te halen, en het risico dat extrinsieke doelen intrinsieke motivatie en kwaliteitsnadruk verdringen.