proteïne

Proteïne is een macromolecule die in alle levende cellen voorkomt en een belangrijke bouw- en functionele rol vervult. Proteïnen bestaan uit lange ketens van aminozuren die zijn verbonden door peptidebindingen. De mens beschikt doorgaans over twintig standaard aminozuren, waarvan negen als essentieel worden beschouwd omdat het lichaam ze niet zelf kan aanmaken en via de voeding moeten worden verkregen.

De werking van proteïne berust op structuur. De opeenvolging van aminozuren bepaalt de primaire structuur, en vouwingsprocessen leveren secundaire, tertiaire en quaternaire structuren op. Deze structuur bepaalt welke chemische reacties een proteïne kan katalyseren, welke moleculaire partners het kan binden en in welke conformatie het functioneert. Proteïnen kunnen denatureren bij veranderingen in temperatuur, pH of chemische omstandigheden.

Belangrijke functies: enzymen versnellen chemische reacties; structurele proteïnen leveren stevigheid (bijv. collageen); transport- en opslagstoffen (hemoglobine, ferritine); signaal- en regulatierollen (receptoren, hormonen); afweer (antistoffen); spiercontractie (actine, myosine); opslag- en regulatorische functies in cellen.

Spijsvertering en opname: proteïnen worden in de maag afgebroken door pepsine en in de dunne darm door proteasen zoals trypsine en chymotrypsine. De afgebroken aminozuren worden opgenomen via de darmwand in de bloedbaan en door de lever gerouteerd. Het lichaam zet aminozuren weer om tot eigen proteïnen of gebruikt ze voor energie bij tekorten.

Voeding en aanbevelingen: proteïnebronnen variëren van dierlijke (vlees, vis, ei, zuivel) tot plantaardige (peulvruchten, granen, noten). Een compleet proteïneprofiel bevat alle essentiële aminozuren. Inname richtlijnen hangen af van leeftijd, gewicht en activiteit, typisch ongeveer 0,8 g per kg per dag voor volwassenen; hogere waarden voor atleten of ouderen.