federaal

Federaal is een bijvoeglijk naamwoord in het Nederlands dat verwijst naar een federatie of naar een staats- en bestuursstelsel waarin soevereiniteit verdeeld is tussen een centraal niveau en deelnationale eenheden, zoals staten, provincies of gewesten. In een federaal systeem staan de bevoegdheden en de bevoegdheidsverdeling vast in de grondwet of een vergelijkbare constitutionele positie. Zo heeft het centrale niveau vaak bevoegdheden op het gebied van nationale defensie, buitenlands beleid en justitie, terwijl de subnationale entiteiten verantwoordelijk kunnen zijn voor zaken als onderwijs, gezondheidszorg of regionale infrastructuur. De precieze verdeling en de mechanismen van samenwerking worden doorgaans vastgelegd in konstitueren en in intergouvernementele praktijk.

Belangrijke kenmerken van federale staten zijn onder meer de codificatie van bevoegdheden, een vorm van constitutionele coördinatie tussen de niveaus, en vaak een representatie van subnationale entiteiten in het nationale besluitvormingsproces (bijvoorbeeld via een senatoren- of vertegenwoordigersstructuur). Fiscaliteit en financiële transfers spelen een cruciale rol in federale systemen, omdat ze inkomsten en uitgaven between nationaal en subnationaal niveau’s verdelen.

Voorbeelden van federale staten zijn onder meer de Verenigde Staten, Duitsland, Canada en Australië. Zwitserland en India kenmerken zich eveneens als federale systemen, met eigen invullingen en tradities. België wordt vaak genoemd als voorbeeld van een verfijnd federaal staatsmodel, met gemeenschappen en gewesten die bevoegdheden delen onder de federale regering.

Het begrip wordt ook in vergelijkende discussies gebruikt wanneer men spreekt over het verschil tussen federaal niveau en regionaal of lokaal niveau en bij debatten over mogelijke staatkundige vernieuwingen.