ammoniakdetoxificatie

Ammoniakdetoxificatie is het biologisch proces waarbij ammoniak, een giftige stikstofverbinding, uit het lichaam wordt verwijderd of minder schadelijk wordt gemaakt. Ammoniak ontstaat bij de afbraak van aminozuren en door activiteit van darmbacteriën; vanwege de hoge toxiciteit kan een opeenhoping in het bloed en in de hersenen ernstige gevolgen hebben.

De hoofdroute voor ammoniakdetoxificatie bij zoogdieren vindt plaats in de lever via de urea- of ornithinecyclus. In de mitochondriën wordt ammoniak gekoppeld aan kooldioxide tot carbamoylfosfaat door CPS1. Via ornithine en een reeks enzymatische stappen ontstaan uiteindelijke ureummoleculen, die via het bloed naar de nieren worden vervoerd en met de urine worden uitgescheiden. Daarnaast vinden andere diergroepen verschillende verwijderingsstrategieën: vogels en reptielen voeren urinezuur af (uricotelisme); veel aquatische organismen scheiden ammoniak direct of als ammonium uit in het water. Ook in weefsels wordt ammoniak tijdelijk getransformeerd, bijvoorbeeld door glutamine-synthase die ammoniak omzet in glutamine, vooral in astrocyten in de hersenen.

Bij verstoringen kan hyperammoniëmie ontstaan, bijvoorbeeld bij leverfalen of bij erfelijke urea-cyclusstoornissen zoals CPS1-deficiëntie of OTC-deficiëntie. Symptomen variëren van vermoeidheid en verwardheid tot stuiptrekkingen en coma. Diagnose berust op het meten van het ammoniakniveau in het bloed, vaak samen met beoordeling van leverfunctie en genetische tests.

Behandeling richt zich op het verlagen van de ammoniakbelasting en het voorkomen van hersenschade. Dat kan onder meer bestaan uit een eiwitbeperkte voeding, laxeermiddelen zoals lactulose, antibiotica zoals rifaximin om darmammoniakproductie te verminderen, en middelen zoals natriumbenzoaat of natriumfenylacetaat die ammoniumconjugaten vormen die uitgescheiden kunnen worden. In ernstige of erfelijke gevallen kunnen dialyse of levertransplantatie overwogen worden.