Rechtvaardigheidstheorieën

Rechtvaardigheidstheorieën is een verzamelnaam voor filosofische benaderingen die proberen wat rechtvaardig is in de verdeling van middelen, kansen en rechten binnen samenlevingen te bepalen. Ze onderscheiden vaak distributieve rechtvaardigheid van procedurale rechtvaardigheid.

Distributieve rechtvaardigheid betreft wie wat krijgt en hoe middelen verdeeld zouden moeten worden. Binnen dit veld bestaan stromingen zoals egalitarisme (gelijkheid in uitkomsten of kansen), libertarisme (een beperkte staat en sterke eigendomsrechten) en utilitarisme (het maximaliseren van het algemeen welzijn). Een centrale vraag is of geld alleen of ook andere factoren meegewogen moeten worden.

Een invloedrijke stroming binnen de distributieve rechtvaardigheid is rechtvaardigheid als eerlijkheid van John Rawls. Rawls stelt dat maatschappelijke keuzes gevormd worden achter een sluier van onwetendheid, zonder te weten welke positie men zelf inneemt. Volgens zijn twee principes krijgt iedereen gelijke basisvrijheden, en mogen economische ongelijkheden blijven bestaan zolang ze de positie van de minst bevoorrechten ten goede komen en gelijke kansen waarborgen.

Robert Nozick biedt een tegenpositie met de entitlement theory. Rechtvaardige distributie ontstaat volgens hem uit rechtmatige acquisitie, rechtmatige overdracht en de juiste correctie van onrechtmatige toewijzing. Hij verzet zich tegen patroon- of uitkomstdwang en ziet de staat als beperkt tot noodzakelijke taken.

De capabilities-benadering, vooral uitgewerkt door Amartya Sen en Martha Nussbaum, bekijkt rechtvaardigheid vanuit wat mensen feitelijk kunnen doen en realiseren. Centraal staan functionings en capabilities—de mogelijkheden tot leven, gezondheid, onderwijs en participatie—in plaats van louter bezit of inkomen.

Andere discussies betreffen de relatie tussen vrijheid en gelijkheid en de toepassing op beleid op gebieden als onderwijs, gezondheidszorg en sociale zekerheid.