verhaalspositie

Verhaalspositie is een concept uit de narratologie dat de positie beschrijft van de verteller ten opzichte van de gebeurtenissen die in een verhaal worden gepresenteerd. De verhaalspositie bepaalt wat de verteller weet, wat hij kan verklaren en vanuit welk gezichtsveld de lezer of kijker het verhaal ervaart.

Traditioneel worden verschillende posities onderscheiden. Een alwetende verteller (ook wel auctorial of extern genoemd) heeft uitgebreide kennis en kan gedachten, motieven en gebeurtenissen overal in het verhaal toelichten. Een persoonlijke verteller kan vanuit de eerste persoon (ik-verteller) of een beperkte derde persoon opereren en beschikt doorgaans slechts over kennis die aan deze verteller is toevertrouwd. Een onbetrouwbare verteller heeft extra lagen van interpretatie en kan feiten of motieven verzwijgen of verdraaien; de lezer moet de verklaring van gebeurtenissen kritisch evalueren. Verhalen kunnen ook een beperkt-kennisperspectief hanteren, waarbij het verhaal beperkt is tot wat één personage denkt of ervaart.

De verhaalspositie is nauw verwant aan het begrip focalisatie: wie ziet of hoort wat er gebeurt? De focalisatie kan auctoriaal, intern (binnen een personage) of objectief zijn, en bepaalt in welke mate details, emoties en interpretaties beschikbaar zijn.

In literaire analyse en filmtheorie wordt de verhaalspositie gebruikt om zeggingskracht, thema en ironie te analyseren en om te begrijpen hoe spanning en empathie worden opgebouwd. Het concept biedt handvatten om narratieve betrouwbaarheid en structurele keuzes te evalueren. Zie ook vertelperspectief, focalisatie en narratologie.