paradigmaverschuiving

Paradigmaverschuiving is een term uit de wetenschapsgeschiedenis die verwijst naar een fundamentele verandering in het dominante raamwerk waarin onderzoek wordt gedaan. Het woord combineert paradigma, uit het Griekse paradeigma ('voorbeeld' of 'model'), met verschuiving, wat een ingrijpende wijziging aanduidt in aannames, methoden en normen die richting geven aan een vakgebied.

De term werd populair door Thomas Kuhn in The Structure of Scientific Revolutions (1962). Hij onderscheidt normale wetenschap, waarin onderzoekers binnen een gedeeld paradigma werken, en perioden van crisis waarin anomalieën onvoldoende verklaardbaar lijken. Wanneer een crisis hardnekkige problemen oproept, kan een nieuw paradigma in opkomst komen en het oude vervangen. De overgang gaat vaak gepaard met verschuivingen in interpretatie, concepten en meetinstrumenten, en vereist sociale acceptatie en heroriëntatie van de vakgemeenschap. Kuhn introduceert ook het idee van incommensurabiliteit: het kan lastig zijn om de oude en de nieuwe paradigma’s rechtstreeks met elkaar te vergelijken omdat ze verschillende terminologie en criteria gebruiken.

Het idee wordt ook buiten de natuurwetenschappen toegepast. Technologische doorbraken, economische modellen en maatschappelijke normen kunnen net zo goed als paradigmaverschuivingen worden beschreven. Voorbeelden uit de geschiedenis zijn de Copernicaanse revolutie, de Darwinistische evolutie en de ontwikkeling van de relativiteit en kwantumtheorie, die het wetenschappelijke werk en de onderwijskaders ingrijpend veranderden.

Kritiek op Kuhn wijst onder meer op de vermeende teleologie en de idee dat wetenschap plotseling transformeert; sommige denkers beweren dat verandering geleidelijker en cumulerender verloopt en dat meerdere paradigma’s tegelijk bestaan. Desondanks blijft het concept een bruikbaar hulpmiddel om grote verschuivingen in wetenschappelijke en maatschappelijke kaders te beschrijven en de rol van normen, taal en consensus te benadrukken.