revolutie

Een revolutie is een ingrijpende en doorgaans snel plaatsvindende omwenteling in de bestaande orde van een samenleving, die leidt tot fundamentele veranderingen in macht, wetten en instituties. Revoluties kunnen gericht zijn op politiek bestuur, maar raken vaak ook sociale verhoudingen, economische condities en culturele normen. Hoewel het woord historisch vaak met geweld geassocieerd is, kunnen revoluties ook vreedzaam verlopen of eindigen met een gedwongen politieke wisseling en herordening. In de sociale wetenschappen wordt onderscheid gemaakt tussen verschillende soorten revoluties, afhankelijk van het aandachtsgebied waarin de veranderingen plaatsvinden.

Politieke revoluties beogen doorgaans het regime of het staatsgezag te vervangen. Voorbeelden zijn de Franse Revolutie (1789–1799), de Russische Revolutie (1917) en de Chinese Revolutie (1949). Sociale revoluties brengen naast politieke macht ook fundamentele veranderingen in sociale hiërarchie en eigendomsverhoudingen. Wetenschappelijke en technologische revoluties verwijzen naar grote verschuivingen in kennis en werkwijzen die een paradigmaverschuiving of technologische verandering teweegbrengen, zoals de Copernicaanse omwenteling of de industriële en digitale revoluties.

Oorzaken van revoluties verschillen, maar hangen vaak samen met langdurige ondermijnende factoren zoals economische crisis, groeiende ongelijkheid, politieke repressie of gebrek aan legitieme vertegenwoordiging, evenals ideologische mobilisatie en crisissituaties. Revoluties ontstaan meestal in perioden van toenemende sociale spanning, met steun uit georganiseerde bewegingen en een breukpunt waarop het bestaande systeem niet langer functioneert.

De uitkomsten variëren: sommige revoluties leiden tot democratische regimes en hervormingen, andere tot autoritarisme of langdurige instabiliteit. De term revolutie benadrukt de snelheid en de omvang van verandering en onderscheidt zich van langzamere reformen of politieke coups. Het concept blijft centraal in geschiedenis en sociologie en beschrijft veranderingsprocessen die de kern van samenlevingen raken.