leeswijzen

Leeswijzen is een Nederlandse term die verwijst naar de verschillende manieren of strategieën waarmee lezers betekenis uit een tekst proberen te halen. In onderwijs en literatuuronderzoek wordt het begrip gebruikt om aan te geven hoe lezers bij tekstwerk te werk gaan, welke cognitieve en metacognitieve processen een rol spelen, en hoe leesdoelen het begrip sturen.

In de praktijk worden vaak twee kerncategorieën onderscheiden: technisch lezen en begrijpend lezen. Technisch lezen richt zich op decodering, vlotheid en woordherkenning, terwijl begrijpend lezen gaat over het interpreteren en doorgronden van de tekst. Daarnaast worden kritische lezen en selectief lezen (inclusief skimmen en scannen) als aanvullende leeswijzen genoemd. Het onderwijs richt zich op expliciete instructie, demonstratie en begeleide oefening, en op zelfstandige toepassing, met strategieën zoals voorspellen, vragen stellen, verduidelijken en samenvatten.

In het Nederlandse onderwijs dienen leeswijzen als raamwerk voor het afstemmen van instructie op teksttype, doel en leerlingniveau. Het concept komt voor in zowel basisonderwijs als voortgezet onderwijs en in volwasseneneducatie en taalverwervingsprogramma's. Onderzoek maakt vaak onderscheid tussen cognitieve processen (decoderen, woordenschat en werkgeheugen) en sociaal-culturele dimensies (interpretatie, houding ten opzichte van de tekst, evaluatie van betrouwbaarheid en bias).

Kritiek of beperkingen zijn onder meer dat brede indelingen kunnen leiden tot vereenvoudiging van leesactiviteiten. Effectieve leesinstructie vereist vaak een geïntegreerde aanpak waarin meerdere leeswijzen op verschillende momenten en voor diverse doelgroepen worden ingezet. Daarnaast spelen individuele verschillen zoals dyslexie of taalachtergrond een belangrijke rol bij de keuze van leesstrategieën, en de validiteit van meetinstrumenten blijft onderwerp van onderzoek.