Retinoïden

Retinoïden zijn een groep verbindingen afgeleid van vitamine A die een centrale rol spelen bij celgroei en differentiatie. Ze kunnen van nature voorkomen, zoals retinol (vitamine A1), retinaldehyde en retinoïnezuur, maar ook synthetisch zijn, met voorbeelden als adapaleen, tretinoïne (all-trans retinoïnezuur), isotretinoïne, tazaroteen en alitretinoïne.

Qualitief werken retinoïden door binding aan retinoïdereceptoren in de celkern: de RAR- en RXR-receptoren. Deze interactie verandert de expressie van talrijke genen die betrokken zijn bij celproliferatie, differentiatie en ontstekingsprocessen. Door deze mechanismen beïnvloeden retinoïden onder meer de differentiatie van huidcellen en de activiteit van talgklieren.

Toepassingen variëren afhankelijk van de stof en de wijze van toediening. Topische retinoïden worden veel gebruikt bij acne vulgaris en bij de behandeling van tekenen van fotoaging (zoals fijne lijntjes en huidtextuur). Systemische retinoïden, zoals isotretinoïne, worden ingezet bij ernstige, recidiverende acne. In de oncologie is all-trans retinoïnezuur (ATRA) ingezet voor acute promyelocytische leukemie om differentiatie van leukemiecellen te stimuleren. Daarnaast bestaan retinoïden zoals alitretinoïne voor bepaalde huidaandoeningen zoals chronisch handeczème.

Veiligheid en monitoring staan centraal. Lokale retinoïden kunnen irritatie, droogheid en roodheid veroorzaken en verhogen de sensiviteit voor zonlicht. Systemische retinoïden hebben ernstigere bijwerkingen, waaronder teratogeniciteit, lever- en lipidestoornissen, en vereisen medische supervisie en, bij vrouwen, strikt anticonceptiebeleid en regelmatige controles. Over het algemeen wordt behandeling afgewogen tegen de te verwachten voordelen en risico’s.