lichaamsplan

Een lichaamsplan is in de biologie de algemene architectuur van een organisme, waarin de belangrijkste kenmerken van morfologie en ontwikkeling worden samengevat. Het beschrijft hoe een organisme is opgebouwd, welke symmetrie het heeft en hoe de basisassen (zoals hoofd–staart, rug–buik en links–rechts) verlopen, en welke typen weefsels en organen voorkomen.

Kernonderdelen van een lichaamsplan zijn onder meer de symmetrie (radiaal versus bilateraal), het kiembladvormingssysteem (diploblastisch versus triploblastisch), en de aanwezigheid van een lichaamsholte (acoeloomaat, pseudocoeloomaat of coeloomaat). Daarnaast wordt gekeken naar metamerie (segmentatie) en het type skelet (endoskelet, exoskelet of hydroskelet). Deze kenmerken bepalen hoe een dier is opgebouwd en hoe het zich ontwikkelt.

Voorbeelden in de dierlijke wereld illustreren variaties in lichaamsplannen. Cnidaria zoals kwallen en koralen hebben doorgaans radiale symmetrie en diploblastie. Platwormen (Platyhelminthes) vertonen bilaterale symmetrie en triploblastie, maar zijn meestal acoeloomaat. Geleedpotigen zoals insecten en kreeften hebben een gesegmenteerd lichaam met een exoskelet. Vertebraten zoals vissen, amfibiën en zoogdieren bezitten een endoskelet en een complex zenuw- en skeletstelsel.

Het concept van een lichaamsplan wordt veel gebruikt in vergelijkende anatomie en evolutiebiologie. Het biedt een kader om grote lijnen van lichaamsarchitectuur en ontwikkeling te vergelijken en te begrijpen hoe morfologische diversiteit is ontstaan. Tegelijkertijd laat moderne evo-devo zien dat lichaamsplannen flexibel zijn, waarbij kleine veranderingen in genregulatie tot grote morfologische verschillen kunnen leiden.