hyperkortisolisme

Hyperkortisolisme is een toestand waarbij het lichaam langdurig aan verhoogde cortisolniveaus blootstaat. Cortisol is een belangrijk stresshormoon dat normaal door de bijnieren wordt geproduceerd. Hyperkortisolisme kan ontstaan door endogene overproductie of door exogene glucocorticoïden, bijvoorbeeld bij langdurige medicijngebruik.

Endogeen hyperkortisolisme wordt ingedeeld als ACTH-gedreven of ACTH-onafhankelijk. ACTH-gedreven oorzaken zijn onder meer een ACTH-secererende hypofysetumor (Cushing-disease) of ectopische ACTH-productie door andere tumoren. ACTH-onafhankelijk omvat adrenalale tumoren en nodulaire hyperplasie die rechtstreeks cortisol produceren. Exogeen hyperkortisolisme ontstaat bij langdurig glucocorticoïdgebruik.

Klachten bij hyperkortisolisme zijn onder meer centrale obesitas, een maangezicht, dorsocervicale vetophoping, huidverdunning met striae, purpura en spierzwakte; ook glucosestoornissen, hypertensie, osteoporose, en stemmings- of menstruatiestoornissen komen vaak voor. De ernst varieert afhankelijk van de oorzaak en de duur van cortisoloverbelasting.

Diagnostiek begint met screening op verhoogd cortisol, bijvoorbeeld 24-uurs urinecortisol, nachtelijk plasma cortisol of een dexamethason-suppressietest. ACTH-bepaling helpt bij het onderscheiden van ACTH-afhankelijke en -onafhankelijke vormen. Beeldvorming, zoals MRI van de hypofyse en CT van de bijnieren, lokaliseren doorgaans de oorzaak; bij onduidelijkheid kunnen aanvullende diagnostische tests nodig zijn. Bij exogeen gebruik ligt de oorzaak in de medicatie.

Behandeling richt zich op het wegnemen of controleren van de oorzaak: stoppen of verlagen van exogene glucocorticoïden, chirurgie voor hypofyse- of adrenalale tumoren, radiotherapie of medicamenteuze cortisolremmers. Daarnaast worden metabole complicaties en botgezondheid gemanaged. De prognose hangt af van de onderliggende oorzaak en tijdige behandeling; onbehandeld verhoogt hyperkortisolisme het risico op infecties, diabetes en cardiovasculaire aandoeningen. Bij iatrogene hyperkortisolisme kunnen verschijnselen vaak verbeteren na stopzetting van glucocorticoïden.