endogenen

Endogenen (endogeen als bijvoeglijk naamwoord; endogenen kan in de meervoudsvorm als zelfstandig naamwoord voorkomen) is een term die in diverse wetenschappelijke disciplines wordt gebruikt om aan te geven dat iets afkomstig is uit het binnenste van een systeem, organisme of weefsel. Het onderscheidt interne oorsprong en regulatie van wat van buitenaf komt (exogeen).

In de biologie en geneeskunde verwijst men naar endogene stoffen zoals hormonen die in het lichaam worden geproduceerd (bijv. insuline, cortisol), neurotransmitters en enzymen. Endogene ritmes, zoals de circadiane klok, worden bestuurd door interne regulatie. In de genetica kunnen endogene elementen voorkomen in het genoom, bijvoorbeeld endogene retrovirussen die geïntegreerd zijn in DNA.

In onderzoek en modelvorming wordt vaak gesproken van endogene variabelen, die binnen het model ontstaan en worden verklaard door andere variabelen in het systeem. Endogeniteit kan bij data-analyse tot bias leiden als deze correleert met het foutterm; hiervoor bestaan methoden zoals instrumentele variabelen of aangepaste modellen.

Het begrip wordt ook gebruikt in farmacologie en klinische disciplines, waar onderscheid wordt gemaakt tussen endogene stoffen en exogene geneesmiddelen. Het algemene concept is dat interne oorzaken en bronnen een cruciale rol spelen in oorzaakvorming en regulatie in diverse contexten. Het gebruik van endogenen is contextafhankelijk, maar behoudt een gemeenschappelijke kern: oorsprong binnen het systeem.