Overlevingsgedrag

Overlevingsgedrag is een verzamelterm uit biologie en psychologie die verwijst naar gedragingen die gericht zijn op het behoud van leven en hulpbronnen in bedreigende of stressvolle situaties. Het komt voor bij veel diersoorten en ook bij mensen, en kan optreden op verschillende tijdschalen, van onmiddellijke reflexen tot lange termijn aanpassingen.

Veelvoorkomende biologische reacties vallen onder de vechten-vluchten-bevriezen-driehoek. Bij dreiging kan het lichaam adrenaline vrijmaken, hartslag en ademhaling verhogen, zodat snel handelen mogelijk is. Voor dieren betekent dit vaak het ontwijken van de bedreiging, het zoeken naar onderdak of voedsel, of het vormen van waarschuwingssignalen. Langdurige overlevingsstrategieën omvatten gedrag zoals voedselvoorkeuren aanpassen, camouflage, migratie, territoriale patrouilles en samenwerking binnen sociale groepen.

Bij mensen gaat overlevingsgedrag verder dan directe fysieke reacties. Het omvat cognitieve processen zoals risico-inschatting, prioritering van basisbehoeften (veiligheid, onderdak, voedsel) en het plannen van contingenties. Sociaal gedrag speelt ook een rol: samenwerking, hulpverlening, het vormen van netwerken en het delen van middelen kunnen de kans op overleving vergroten. In crisissituaties kan overlevingsgedrag variëren van rationele besluitvorming en aanpassing aan veranderende omstandigheden tot improvisatie en veerkracht.

Evolutionair gezien ontsprong overlevingsgedrag aan selectiedrukken die lichamelijke en sociale aanpassingen beloonden. De uiting ervan is contextafhankelijk en kan cultuur- en situatieverschillen vertonen. In sommige menselijke situaties kan overlevingsdrang ook leiden tot opportunistisch of antisociaal handelen, wat begrijpelijk moet worden beoordeeld binnen de omstandigheden.