Counterfactuele

Counterfactuele (counterfactuele) verwijst naar uitspraken of stellingen over gebeurtenissen of toestanden die niet zijn voorgevallen, maar onder andere omstandigheden wel hadden kunnen gebeuren. De term komt voort uit counter- (tegenover) en feitelijk en wordt in verschillende vakgebieden gebruikt, waaronder filosofie, taalkunde en de wetenschappelijke analyse van oorzaken. In het Engels wordt doorgaans gesproken van counterfactual.

In de filosofie en logica gaat het om counterfactuele conditionals: als een bepaalde grensvoorwaarde A niet was vervuld, dan zou B wel zijn gebeurd. Deze uitspraken worden vaak gestructureerd met behulp van mogelijke werelden en causaliteitsmodellen, waarbij wordt onderzocht hoe nabij het alternatief ten opzichte van de werkelijkheid ligt en welke factoren doorslaggevend zijn. Voorbeelden zijn hypothetische scenario’s zoals “Als Napoleon bij Waterloo had verloren, zou Europa anders zijn geweest.” In talen worden dergelijke uitingen vaak gemarkeerd door de subjunctieve modus of vergelijkbare grammaticale constructies.

Toepassingen van counterfactuele analyse komen voor in meerdere vakgebieden. In de analyse van oorzakelijkheid en in do-calculus van causaliteit spelen counterfactuele gevoelens een centrale rol bij het bepalen van wat er zou zijn gebeurd onder anders omstandigheden. In de geschiedenis worden counterfactuele scenarios gebruikt om alternatieve historische ontwikkelingen te verkennen en om te begrijpen welke factoren echt bepalend waren. In taalkunde en cognitieve wetenschappen onderzoekt men hoe mensen betekenis geven aan hypothetische gebeurtenissen en welke taal- en onderwerpsmarkeringen daarbij horen.

Kritisch-technisch gezien blijven vragen bestaan over de waarheid en relevantie van counterfactuele uitspraken: hoe nabij een alternatieve wereld is, welke voorwaarden tellen, en of een uitsprak wel of niet verifieerbaar is.