Cafeïne

Cafeïne is een natuurlijk voorkomende alkaloïde die voorkomt in planten zoals koffiebonen, theeblaadjes en cacaobonen. Het is een stimulant uit de xanthine-familie en wordt wereldwijd het meest geconsumeerd als drankcomponent. Chemisch beschouwd is cafeïne een 1,3,7-trimethylxanthine met de molecuulformule C8H10N4O2.

Belangrijke bronnen zijn koffie, thee, cacao en cacao-gerelateerde producten, evenals energiedranken. Ook guarana en kolanoten bevatten cafeïne. In bewerkte voedingsmiddelen en medicijnen kan cafeïne als additief voorkomen.

Cafeïne werkt primair als antagonist van adenosine-receptoren, met name A1 en A2A. Door blokkering van adenosine verhoogt de neuronale activiteit en de afgifte van neurotransmitters zoals dopamine en noradrenaline, wat leidt tot verhoogde alertheid, betere concentratie en verminderde vermoeidheid. Bij hogere doses kunnen prikkelbaarheid, nervositeit en slapeloosheid optreden.

In de lever wordt cafeïne gemetaboliseerd door het enzym CYP1A2 tot verschillende metabolieten. De halfwaardetijd varieert gewoonlijk tussen drie en vijf uur bij gezonde volwassenen en is langer tijdens de zwangerschap en korter bij rokers. De effecten hangen af van dosis, frequentie van gebruik en genetische factoren.

Veiligheidsadviezen variëren, maar voor gezonde volwassenen wordt meestal een matig gebruik aanbevolen, circa 200–400 mg per dag. Voor zwangerschap gelden strengere grenzen, meestal niet meer dan ongeveer 200 mg per dag. Overmatige inname kan slapeloosheid, nervositeit en hartkloppingen veroorzaken en cafeïne kan interageren met bepaalde medicijnen of medische aandoeningen.

Historisch: cafeïne werd in 1819 geïsoleerd door de Duitse chemicus Friedlieb Runge. De naam cafeïne is afgeleid van koffie (Kaffee) en de algemene phenomeenseinde -ine die veel alkaloïden aanduidt.