alkaloïde

Alkaloïden zijn een diverse groep stikstofhoudende organische verbindingen die vooral als plantaardige secundaire metabolieten voorkomen. Ze zijn doorgaans basisch en bevatten vaak heterocyclische ringen; veel alkaloïden zijn afgeleid van aminozuren en kennen een ingewikkelde biosynthese. Hoewel planten de belangrijkste bron zijn, komen alkaloïden ook bij schimmels en sommige bacteriën voor.

De chemische structuur is gevarieerd, maar ze worden vaak ingedeeld in klassen zoals indol-alkaloïden (morfine, vincristine), tropaan-alkaloïden (atropine, scopolamine), isoquinoline-alkaloïden (codeïne, berberine), quinoline-alkaloïden (quinine) en xanthine-alkaloïden (cafeïne). De stikstof zorgt voor basische eigenschappen en belangrijke biologische activiteit.

Ecologisch dienen veel alkaloïden als afweerstoffen tegen herbivoren en pathogenen en kunnen ze interacties met bestuivers beïnvloeden. De concentratie en samenstelling variëren sterk tussen soorten, plantonderdelen en omgevingsomstandigheden.

Toepassingen in geneeskunde en industrie zijn divers: pijnstillers zoals morfine en codeïne; antimalariamiddelen zoals quinine; anticholinergica zoals atropine; stimulerende middelen zoals cafeïne en nicotine; en sommige alkaloïden zoals vincristine als kankerbehandeling. Door hun potentie en vaak nauwe therapeutische marge vereisen ze nauwkeurige dosering en regelgeving.

Historisch: de term alkaloïde verwijst naar stikstofhoudende plantaardige verbindingen. Morfine werd in 1804 door Friedrich Sertürner geïsoleerd, wat een mijlpaal in de farmacognose was.

Analytisch en methodisch: alkaloïden worden vaak uit planten gewonnen als zouten onder zure omstandigheden, daarna basificatie en extractie. Identificatie gebeurt met chromatografie, massaspectrometrie en NMR-spectroscopie.