teratogeen

Een teratogeen is een stof, geneesmiddel of andere factor die tijdens de zwangerschap aangeboren afwijkingen of misvormingen bij de foetus kan veroorzaken. Het begrip verwijst naar schadelijke effecten op de embryonale of foetale ontwikkeling. De kans op schade hangt af van de aard en dosis van het teratogeen, het moment van blootstelling (met name tijdens de organogenese in het eerste trimester) en de genetische kwetsbaarheid van de foetus. Sommige blootstellingen leiden tot structurele afwijkingen, andere tot functionele stoornissen of groeiremming.

Voorbeelden van bekende teratogenen zijn alcohol, isotretinoïne, bepaalde antiepileptica zoals valproaat, roken en sommige infecties zoals rubella of Zika. Ook blootstelling aan bepaalde chemische stoffen of bestraling kan teratogeen zijn. Niet elke blootstelling veroorzaakt afwijkingen; de ernst hangt af van dosis, timing en individuele factoren.

Preventie richt zich op het vermijden van bekende teratogene blootstelling tijdens zwangerschap. Voor vrouwen die mogelijk een teratogeen medicijn nodig hebben, wegen arts en patiënte de risico’s en baten af; prenatale screening en passende begeleiding zijn gebruikelijk. In sommige gevallen kan planning rondom zwangerschap en anticonceptie worden aanbevolen.

Classificatie en regelgeving rond teratogeniteit variëren per stof en per land. Medische richtlijnen geven doorgaans specifieke aanbevelingen over gebruik tijdens de zwangerschap en borstvoeding, inclusief waarschuwingslijnen en toezicht.

Dit artikel biedt een korte, neutrale beschrijving van wat een teratogeen is en hoe het risico doorgaans wordt benaderd.