intertekstueel

Intertekstualiteit is een begrip uit de literatuurwetenschap en mediawetenschap dat beschrijft hoe een tekst betekenis ontleent aan verwijzingen naar andere teksten. Teksten bestaan niet los van elkaar, maar staan in dialoog met wat eraan voorafging en wat ervan afstamt. Door zulke verwijzingen kan een tekst extra lagen van betekenis openen voor lezers en kijkers die die verwijzingen herkennen.

Het begrip werd door de Franse theoretica Julia Kristeva in de late jaren zestig geformuleerd, en bouwt voort op Bakhtins dialogisme. Kristeva beschreef een tekst als een mozaïek van citaten en invloeden; elke tekst wordt gevormd door andere teksten en verkrijgt betekenis via die verbindingen. Intertekstualiteit maakt het mogelijk teksten in bredere literaire en culturele tradities te plaatsen en analyse te sturen op canon, genre en referenties.

Typen van intertekstualiteit omvatten directe citaten, expliciete verwijzingen (allusies), maar ook pastiche, parodie en remix. Teksten kunnen verwijzingen expliciet maken of subtiel laten bestaan; de werking kan variëren van eerbiediging tot kritiek, of gewoon speelsheid.

In de praktijk komt intertekstualiteit voor in literatuur, film, televisie, muziek en reclame. Door het herkennen van verwijzingen ontstaan extra interpretatiekaders, waardoor betekenissen kunnen worden verrijkt of nuanceren afhankelijk van context en voorkennis. In de digitale tijd heeft intertekstualiteit ook een aanwezigheid in memes, fanfictie en crossmediale verwijzingen.

Kritieken richten zich op de vaagheid van het concept en de afhankelijkheid van lezerskennis. Sommige denkers introduceren aanvullend termen als transtekstualiteit of hypertekstualiteit, waarmee ook digitale netwerken en multimediale verwijzingen worden bedoeld.