Roltheorie

Roltheorie is een benadering binnen sociologie en psychologie die onderzoekt hoe sociale rollen, met de bijbehorende normen, taken en verwachtingen, het gedrag en de identiteitsvorming van mensen sturen. Een rol verwijst naar een pakket verwachtingen over hoe iemand zich in een bepaalde sociale positie behoort te gedragen, zoals ouder, student, werknemer of buur. Mensen passen hun handelen aan deze verwachtingen aan, en identiteit ontstaat mede uit de rollen die men inneemt en de rollen die men kiest om te vervullen.

Historisch gezien ontstond roltheorie in de sociologie uit aandacht voor hoe rolverwachtingen gedrag binnen en tussen sociale groepen vormgeven. Kernbegrippen zijn onder meer rolverwachtingen, rolgedrag en rolconflicten wanneer verschillende rollen of leefdomeinen tegenstrijdige eisen stellen. Ook bestaan er concepten als rolambiguïteit (onzekerheid over wat van iemand wordt verwacht) en rolspanningen (belasting door tegenstrijdige eisen). In latere studies kregen roltaken, rolafstand en rolsocialisatie prominentere aandacht, met toepassing op familie-, onderwijs- en arbeidscontexten. Dramaturgische invalshoeken, zoals die van Erving Goffman, beschrijven hoe mensen tijdens interacties rollen “spelen” en deze rollen situaties afstemmen op basis van het publiek en de setting.

Toepassingen van roltheorie zijn onder meer het analyseren van familie- en genderrollen, arbeids- en organisatorische rollen, en hoe conformiteit aan rolverwachtingen stabiliteit kan bevorderen maar ook stress en conflicten kan veroorzaken. Kritieken richten zich op een mogelijke deterministische inslag en onderbelichting van machtsverhoudingen en intersecties van identiteit. Desondanks blijft roltheorie een bruikbaar kader om sociale verwachtingen, rolgedrag en adaptatie in diverse contexten te begrijpen.