Klankverdeling

Klankverdeling is een term uit de linguïstiek die beschrijft hoe klanken in een taal voorkomen in verschillende fonologische omgevingen en hoe die omgevingen de realisatie van klanken bepalen. Het uitgangspunt is dat talen een systeem hebben van fonemen en hun allofonen, en dat regels aangeven waar welke klankvorm voorkomt.

Binnen klankverdeling wordt doorgaans onderscheid gemaakt tussen contrastieve distributie, complementaire distributie en vrije variatie. Contrastieve distributie houdt in dat twee klanken in dezelfde positie in een taal voorkomen en een verschil in betekenis opleveren, zoals /p/ versus /b/ in minimale paren. Complementaire distributie betekent dat twee klanken nooit in dezelfde omgeving voorkomen en daarom beschouwd worden als verschillende realisaties van één fonem, oftewel allofonen. Vrije variatie treedt op wanneer dezelfde klank in verschillende omgevingen kan voorkomen zonder betekenisverandering.

Een bekend Nederlands fenomeen dat met klankverdeling te maken heeft, is final devoicing. Aan het eind van een woord worden stemhebbende obstruenten vaak stemloos uitgesproken, waardoor bijvoorbeeld een eindklank die onderliggende stemhebbend is, als stemloos waargenomen kan worden. Dit illustreert hoe klanken verdeeld raken over verschillende posities in een woord en hoe fonetische realisatie door omgevingen wordt bepaald.

Onderzoekers gebruiken klankverdelingsanalyse om fonemen en allofonen te identificeren, om minimale paren te vinden en om fonotactische beperkingen vast te leggen. Deze analyses ondersteunen taalonderwijs, spraaksynthese en automatische spraakherkenning, en ze vormen een basis voor verklaringen van orthografie en taalverwerving.