Gedragstheorieën

Gedragstheorieën zijn wetenschappelijke benaderingen die menselijk en dierlijk gedrag verklaren en voorspellen op basis van leerprincipes en waargenomen ervaringen. Ze richten zich op hoe stimuli uit de omgeving, beloningen, straf en observatie het gedrag conditioneren en veranderen over tijd. Veel stromingen binnen de gedragstheorieën delen de opvatting dat waarneembaar gedrag centraal staat en dat leerprocessen grotendeels verklaarbaar zijn zonder directe aandacht voor interne mentale toestanden.

Een centrale stroming is het behaviorisme. In deze traditie staan stimulus-responsrelaties centraal en wordt leren gezien als het aanleren van associaties tussen prikkels en reacties. Klassieke conditionering (Pavlov) koppelt neutrale prikkels aan reflexmatige reacties, terwijl operante conditionering (Skinner) leert door consequenties: beloningen versterken gedrag en straffen verminderen het opnieuw optreden ervan. Toepassingen vind je in gedragstherapie, onderwijs en organisatiegedrag, waar doelgerichte aanpassingen van omgevingscontingenties gedrag beïnvloeden.

Een andere belangrijke stroming is de sociaal-cognitieve leertheorie (Bandura), die leerprocessen door observatie beklemtoont. Modeling, imitatie en zelfregulatie spelen een rol, evenals het idee van wederzijds determinisme: omgeving, gedrag en persoonlijke factoren beïnvloeden elkaar. Het concept zelfeffectiviteit verwijst naar het vertrouwen in eigen kunnen om bepaald gedrag te organiseren en vol te houden.

Daarnaast bestaan cognitieve leertheorieën die mentale representaties en doelgericht leren benadrukken, zoals Tolman's latente leren. Moderne benaderingen integreren vaak elementen uit gedrag, cognitie en neurobiologie en vormen basis voor cognitief-gedragsgerichte therapieën en gedraganalyse. Kritiekpunten richten zich op onder-belichting van interne processen en ethische overwegingen bij gedisimplende gedragsmodificatie, wat heeft geleid tot meer integratieve toepassingen.