exemplarentheorieën

Exemplarentheorieën zijn een groep cognitieve modellen die verklaren hoe mensen categorieën vormen en gebruiken. In deze theorieën wordt een categorie niet gerepresenteerd door een abstract prototype, maar door een verzameling opgeslagen voorbeelden uit ervaring, oftewel exemplaren. Bij het beoordelen van een nieuw item wordt dit item vergeleken met elk opgeslagen exemplar. De kans dat het item tot een bepaalde categorie behoort, wordt vaak bepaald door de som van de gelijkenissen tussen het nieuwe item en alle exemplaren binnen die categorie. Zo kan een categorie met veel uiteenlopende exemplaren robuuster worden geclassificeerd dan een enkel centraal prototype.

Exemplarentheorieën bieden een alternatief voor prototype-theorieën, die uitgaan van een gemiddeld, abstract representatief beeld van een categorie. Een belangrijk voordeel van exemplaristische benaderingen is dat ze rekening houden met variabiliteit en context; atypische of zeldzame exemplaren kunnen de generalisatie en categorisatie beïnvloeden op een manier die een enkel prototype niet kan verklaren.

Historisch gezien zijn exemplarische modellen stevig verankerd in het geheugenonderzoek en de perceptie. Belangrijke modellen zijn het Generalized Context Model (GCM) van Nosofsky en latere exemplar-gebaseerde leer- en aandachtmodellen zoals ALCOVE. Deze modellen worden toegepast op taken zoals het leren van kategorische grenzen, herkenning en snelle generalisatie naar nieuwe stimuli.

Kritisch punt is dat exemplaristische systemen rekentechnisch intensiever kunnen zijn, vooral bij grote aantallen exemplaren, en ze vereisen aannames over hoe gelijkenis wordt gemeten en hoe aandacht prioriteit krijgt. Desalnikuids blijven ze een invloedrijke benadering voor het begrijpen van menselijke categorisatie en geheugen.