prototypetheorieën

Prototypetheorieën zijn theorieën over hoe mensen categorieën vormen en gebruiken in perceptie, taal en conceptuele kennis. Ze ontstonden in de cognitieve psychologie en linguïstiek in de jaren zeventig, met belangrijke bijdragen van Eleanor Rosch. In tegenstelling tot de klassieke, definitorische opvattingen worden categorieën niet gezien als verzamelingen van noodzakelijke en voldoende kenmerken, maar als georganiseerd rondom een prototypisch lid dat als representatieve standaard fungeert.

Belangrijke kenmerken zijn onder meer een gegroepeerde, graduële lidmaatschapsscore (typicaliteit) en vage grenzen tussen categorieën. Leden die dichter bij het prototype staan, worden sneller en accurater herkend als behorend tot de categorie; minder typische leden krijgen een lagere categorisatie-score. Prototypen kunnen variëren tussen individuen en culturen en worden beïnvloed door context en ervaring.

Het prototype-idee wordt ondersteund door bewijs uit diverse domeinen, zoals kleur-, object- en woordcategorieën, waar typische leden vaker als bool of als sneller beschikbaar in geheugen en taalproductie voorkomen. Prototypetheorieën worden soms vergeleken met exemplarentheorie (die uit meerdere voorbeelden van een categorie opbouwt) en theorie-gebaseerde benaderingen; in sommige modellen worden elementen van beide benaderingen gecombineerd.

Kritiekpunten richten zich op de moeilijkheid om objectieve prototypische leden te definiëren en op variatie in categoriegrenzen tussen culturen en taken. Ook is er discussie over de toepasbaarheid op complexe of sociale categorieën. Ondanks deze discussies blijft de prototype-benadering invloedrijk in de cognitieve en taalkundige wetenschappen en wordt zij toegepast in semantics, psycholinguïstiek en computationele taalkunde.