cortisolniveau

Cortisolniveau verwijst naar de concentratie van het hormoon cortisol in het bloed en in andere lichaamsvloeistoffen. Cortisol is een steroïdhormoon geproduceerd door de bijnieren en speelt een rol bij stofwisseling, ontstekingsreacties en de reactie op stress. Het cortisolniveau geeft zo een momentopname van de activiteit van de hypothalamus-hypofyse-bijnier as (HPA-as).

Regulatie en dagritme: De productie van cortisol wordt geregeld via de HPA-as, waarbij CRH uit de hypothalamus ACTH uit de hypofyse stimuleert, wat de bijnieren aanzet tot cortisolafgifte. Cortisol kent een duidelijk dag- en slaap-waakritme: doorgaans is het ’s ochtends hoger en neemt het gedurende de dag af, met een piek kort na het ontwaken (cortisol awakening response). Een aanzienlijk deel van het cortisol in het bloed is gebonden aan eiwitten; vrij cortisol is biologisch actief.

Metingen en specimen: Het cortisolniveau kan gemeten worden in plasma/serum, speeksel en urine. Speekel- en plasmawaarden geven meestal het vrije cortisol weer, terwijl 24-uurs urinevrije cortisol informatie geeft over de totale productie over een dag. De interpretatie hangt sterk af van het moment van bemonstering, de gebruikte methode en preanalytische factoren zoals stress bij het nemen van een staal.

Interpretatie en klinisch belang: Referentiewaarden variëren per laboratorium en tijdstip van bemonstering, en een enkele meting kan vertekend zijn door stress of ziekte. Bij verdenking op afwijkingen kunnen dynamische tests zoals dexamethason suppressietest of ACTH-stimulatie worden toegepast. Verhoogd cortisol wijst op hypercortisolisme (bijv. syndroom van Cushing of langdurige glucocorticoïdtherapie), terwijl laag cortisol kan wijzen op bijnierschorsinsufficiëntie. Veranderingen doen zich ook voor bij psychische aandoeningen, obesitas en slaapstoornissen.