Stemvormen

Stemvormen is een term uit de taalkunde die verwijst naar de verschillende vormen die de stam van een woord aanneemt tijdens het vervoegen. In het Nederlands zijn stemvormen vooral zichtbaar bij werkwoorden, waar de stam soms onveranderd blijft en soms van klank verandert, afhankelijk van tijd, persoon en getal.

Bij werkwoorden onderscheidt men doorgaans zwakke (regelmatige) en sterke (onregelmatige) stamvormen, met een groep gemengde werkwoorden die kenmerken van beide tonen. Zwakke werkwoorden behouden de basisstam en krijgen de passende uitgangen: bijvoorbeeld ik werk, jij werkt, wij werken; verleden tijd: werkte, werkten; voltooid deelwoord: gewerkt. De stam verandert meestal niet van klank, al kan de spelling door klankwetten beïnvloed worden.

Sterke werkwoorden kennen stamveranderingen in de verleden tijd en een onregelmatige participiumvorming. De verleden tijd ontstaat vaak door een klinkerverandering in de stam, met soms afwijkende uitgangen: lopen → liep, liepen; gelopen. Voorbeelden als staan → stond, stonden en gevonden vormen bij vinden laten ook duidelijke stemveranderingen zien. Het voltooid deelwoord van sterke werkwoorden eindigt vaak op -en of -en met het participium dat de veranderde stam bevat: gelopen, gestaan, gevonden.

Gemengde werkwoorden combineren elementen van beide systemen: bijvoorbeeld brengen → bracht → gebracht. Deze groep kan zowel klinkerverandering in de verleden tijd vertonen als een regelmatig voltooid deelwoord.

Stemvorming is daarmee een centrale eigenschap van verbuiging in het Nederlands en vereist vaak puur kennis en oefening vanwege de vele uitzonderingen en varianten in klank en spelling. Zie ook: zwakke werkwoorden, sterke werkwoorden, onregelmatige werkwoorden.