Samenstellingpatronen

Samenstellingpatronen is een term uit de taalkunde die verwijst naar de vaste patronen waarmee in het Nederlands twee of meer morfemen worden samengevoegd tot een nieuw woord. De samenstelling geeft vaak een specifieke betekenisrelatie weer tussen de delen, zoals eigenschap, soort, doel of herkomst. Het patroon bepaalt ook welke morfeem de kern (het hoofd) van de samenstelling is en welke functie de tweede component heeft.

Veelvoorkomende patronen zijn onder andere:

- N + N (hoofdzakelijk hoofd+bijwoord in de zin van een hoofdwoord met een verduidelijkende specificatie), bijvoorbeeld boekenkast of woordenboek. Hier is het rechterdeel meestal het hoofdwoord en bepaalt dit de woordklasse en de inflectie.

- Adj + N (bijvoeglijk gebruikt voor een eigenschap van het N-woord), bijvoorbeeld rode wijn of grote zaal. Open of met verbindingsstreep kan voorkomen, afhankelijk van frequentie en duidelijkheid.

- N + Adj (een eigenschap die aan het N-woord toehorend wordt weergegeven), bijvoorbeeld schooljaar of koffiegroep, waar het linkerdeel bijdraagt aan de betekenis maar het hoofd nog steeds een N-tje is.

- N + V of kortere vorm voor actieve relaties (bijv. reisbureau), waarbij het eerste deel een actiedeterminant of functie aangeeft.

Orthografie en productiviteit: samenstellingen kunnen gesloten, open of hyphenated verschijnen. De keuze hangt af van woordfrequentie, duidelijkheid en erkendheid binnen de taalgemeenschap. De meeste samenstellingen hebben een rechtstreekse, productieve patroonstructuur en kunnen in de taal doorzakkend evolueren met nieuwe combinaties.