Counterfactueel

Counterfactueel, ook wel tegenfeitelijk genoemd, is een term uit de filosofie en de wetenschaps-, data- en informaticagebieden die verwijst naar uitspraken over hoe de werkelijkheid zou zijn geweest als een bepaald feit in het verleden anders was verlopen. Het gaat dus om hypothetische situaties die in strijd zijn met wat feitelijk heeft plaatsgevonden. Voorbeelden zijn uitspraken als “Als de beurscrash van 1929 anders was verlopen, zou de wereldeconomie er nu anders uitzien.”

In de filosofie en logica wordt het counterfactuele vaak bestudeerd met behulp van mogelijke werelden en nabijheidsrelaties: de dichtste mogelijke wereld waarin het antecedent van een uitspraak waar is, wordt verondersteld als basis om te evalueren wat er dan over het gevolg geldt. Hierbij spelen vragen over causaliteit, afhankelijkheid en de interpretatie van de toestand van de wereld een belangrijke rol. Aan zulke uitspraken liggen vaak aannames ten grondslag over wat er werkelijk oorzakelijk is gebeurd en wat slechts toevallig samenvalt.

Toepassingen vinden elkaar in verschillende vakgebieden. In causaliteitsleer en statistiek worden counterfactuele redeneringen gebruikt om effecten van interventies te begrijpen, bijvoorbeeld met do-calculus en structurele causaliteitsmodellen. In de informatica worden counterfactuele uitleg (counterfactual explanations) en scenarioanalyse toegepast om beslissingen van modellen te begrijpen en te verantwoorden. In de medische en sociale wetenschappen helpen contra- feitelijke scenario’s bij het evalueren van wat er mogelijk gebeurd zou zijn bij andere behandelingen of beleidskeuzes.

Beperkingen zijn onder meer afhankelijkheid van de gekozen modellen en aannames over causaliteit en nabijheid van de alternatieve wereld. Counterfactuele uitspraken kunnen moeilijk verifieerbaar zijn en zijn vaak gevoelig voor interpretatie en subjectieve toelichtingen.