terugredeneren

Terugredeneren is het proces waarbij men van een actuele waarneming of uitkomst uitgaat en probeert te achterhalen welke oorzaken, omstandigheden of gebeurtenissen in het verleden daaraan ten grondslag lagen. Het woord duidt op redeneren in de omgekeerde richting ten opzichte van voorspellend of toekomstgericht denken. In het Engels wordt vaak gesproken van retrodictie of inverse redenering.

In de wetenschap en onderzoekspraktijk wordt terugredeneren toegepast bij inverse problemen, waarbij men probeert achter de onderliggende toestand of parameters te komen op basis van meetbare resultaten. Het kan ook verwijzen naar retrodictie, waarbij men probabilistische of causale aannames gebruikt om historische toestanden te reconstrueren. Toepassingen komen voor in onder meer de fysica, statistiek, beeldvorming, geowetenschappen, klimatologie en forensische wetenschappen.

Kenmerkend van terugredeneren is dat de afgeleidende oorzaken niet altijd eenduidig zijn: eenzelfde waarneming kan worden verantwoord door meerdere mogelijke verledenposities of -processen. Daarom vereist terugredeneren doorgaans aanvullende data, aannames of regelsets en levert het vaak onzekerheidsmaten op, die expliciet worden meegerekend met behulp van bijvoorbeeld inverse modelling of Bayesian inferentie.

Veelvoorkomende methoden zijn onder meer omkering van modellen, reconstructie-algoritmen en statistische retrodictie, waarbij prior kennis en waargenomen data samen leiden tot een schatting van het verleden. Het resultaat is meestal een probabilistische of ruime reconstructie in plaats van een enkelvoudige zekerheid. Terugredeneren is daarom een krachtige maar vaak illustreerde benadering in wetenschappelijk onderzoek en analyse.