tegenstellend

Tegenstellend is een Nederlands bijvoeglijk naamwoord dat aangeeft dat iets tegenovergesteld of contrasterend is. De term wordt in verschillende vakgebieden gebruikt en heeft een specifieke logische en grammaticale betekenis naast het algemene gebruik.

In de grammatica verwijst tegenstellend naar voegwoorden die een tegenstelling tussen twee zinnen aanduiden. Tegenstellende voegwoorden verbinden clausules terwijl ze een tegenstrijdige relatie tussen de predicaten uitdrukken. Voorbeelden zijn maar en doch, die in zinnen als “Het regent, maar ik ga toch naar buiten” of “Hij is vriendelijk, doch heeft hij ook zijn fouten” een contrasterende structuur laten zien. Soms wordt ook het begrip “tegenstellend verband” gebruikt om deze functie te beschrijven.

In de logica en filosofie heeft tegenstellend betrekking op een specifieke relatie tussen proposities, vaak in het kader van het vierkante van de oppositie (Aristotelische logica). Tegenstellende proposities zijn meestal A (algemene bevestiging) en E (algemene ontkenning): ze kunnen niet allebei waar zijn, maar ze kunnen wel allebei onwaar zijn. Een voorbeeld: A: “Alle vogels kunnen vliegen.” E: “Geen vogel kan vliegen.” Beide kunnen niet waar zijn, maar beide kunnen wel onwaar zijn als er vogels bestaan die niet kunnen vliegen. De tegenstellende relatie onderscheidt zich zo van contradictorische en ondergeschikte relaties tussen propositions, zoals I en O (subcontrariër).

In het dagelijks taalgebruik kan tegenstellend ook gewoon verwijzen naar iets dat op zich zelf tegenstrijdig is of in opzicht tegenovergesteld is.