omkeerbaarheid

Omkeerbaarheid is het vermogen van een proces, handeling of besluit om terug te keren naar de oorspronkelijke toestand, zodat de oorspronkelijke situatie in principe hersteld kan worden.

In de natuurkunde en thermodynamica verwijst omkeerbaarheid vaak naar een ideaal proces dat geen energie verliest en waarbij geen entropie toeneemt. Zo wordt een reversibel mechanisch proces doorgaans als oneindig langzaam voorgesteld, zodat alle stappen te beschrijven zijn als een exacte terugkeer van de beweging. In de praktijk zijn echte processen irreversibel door dissipatie, wrijving en warmteverlies.

In de chemie en biologie komt reversibiliteit tot uitdrukking in reacties die in evenwicht kunnen verlopen: onder wisselende omstandigheden kunnen producten en reactanten voortdurend van verhouding wisselen zonder dat de totale samenstelling permanent verandert.

In informatietechnologie en wiskundige logica kan reversibiliteit betekenen dat een transformatie geen informatie verliest. Reversible computing probeert zo min mogelijk energie kwijt te raken; in de praktijk is er vaak wel een verlies volgens de principes van Landauer.

In beleid en planning verwijst omkeerbaarheid naar de mogelijkheid om maatregelen terug te draaien of aan te passen. Bij ruimtelijke ordening, infrastructuur en milieubeleid wordt omkeerbaarheid vaak afgewogen tegen flexibiliteit, kosten en risico’s van toekomstige veranderingen.

Samenvatting: omkeerbaarheid is contextafhankelijk en niet overal even mogelijk. Het dient als criterium bij besluitvorming en risicobeoordeling, maar de mate van reversibiliteit hangt af van de aard van het systeem en de tijdshorizon.