controleerbaarheid

Controleerbaarheid is de eigenschap dat een proces, handeling of uitkomst kan worden gecontroleerd en vergeleken door anderen op basis van heldere criteria en beschikbare informatie. De term verwijst naar de mogelijkheid om resultaten te toetsen, fouten op te sporen en afhankelijkheden te beoordelen.

In de wetenschap en data-analyse betekent controleerbaarheid dat onderzoeksresultaten herhaalbaar zijn wanneer dezelfde gegevens en methoden worden toegepast, en dat derden de stappen kunnen controleren met de verstrekte documentatie. Belangrijke praktijken zijn preregistratie, open data en open code, duidelijke beschrijving van procedures en voldoende metadata.

In governance, bedrijfsvoering en de publieke sector verwijst controleerbaarheid naar auditability en verantwoording: besluitvormingsprocessen, controles en resultaten moeten audittrails en heldere documentatie hebben, zodat toezichthouders, professionals en het publiek de juistheid en integriteit kunnen controleren.

Eigenschappen die controleerbaarheid bevorderen zijn expliciete criteria, reproduceerbare werkwijzen, logische consistentie en onafhankelijke toetsing. Uitdagingen zijn onder meer privacy- en veiligheidszorgen, kosten en complexiteit van systemen, evenals situaties waarin volle controle minder wenselijk of mogelijk is.

Naast verifieerbaarheid bestaan verwante begrippen zoals reproduceerbaarheid (het kunnen herhalen van een analyse met dezelfde data) en replicatie (het onafhankelijk bevestigen van resultaten met nieuwe data). Controleerbaarheid vormt een basisvoorwaarde voor transparante besluitvorming en wetenschappelijke integriteit.