Utilitaristisch

Utilitaristisch is een term die verwijst naar utilitarisme, een ethische theorie die morele waarde toekent aan handelingen op basis van hun uitkomsten. Een utilitaristische beoordeling streeft naar het vergroten van welzijn en beschouwt een handeling als juist wanneer de positieve gevolgen het grootste geluk voor het grootste aantal mensen opleveren.

Historisch gezien is de Britse filosoof Jeremy Bentham vooral genoemd als grondlegger van het hedonistische utilitarisme, waarin alle geluk of nut gelijkelijk meetbaar wordt geacht. John Stuart Mill werkte dit verder uit en maakte onderscheid tussen kwantiteit en kwaliteit van plezier en introduceerde een meer genuanceerde kijk op vrijheid en sociale vooruitgang.

Er bestaan verschillende varianten van utilitarisme. Act utilitarianisme beoordeelt elke handeling afzonderlijk op haar nut, terwijl regel utilitarianisme de juistheid van algemene regels beoordeelt doordat zij in de meeste situaties het grootste nut opleveren. Daarnaast is er preferentie-utilitarisme, dat uitgaat van het bevredigen van verlangens in plaats van louter genot.

Kritiek op utilitarisme omvat onder meer bezwaren tegen onrechtvaardigheid en rechten – een daad die het grootste nut oplevert kan individuele rechten schaden. Ook is nut meten problematisch, en kan het leiden tot 'té brute' beslissingen. Voorstanders benadrukken dat regels of heuristieken toekomstige flexibiliteit en rechtszekerheid kunnen beschermen.

In beleid en praktijk vinden utilitaristische overwegingen sporen in kosten-batenanalyses en beleidsafwegingen, waaronder publieke uitgaven, gezondheidszorg en dierenwelzijn. De discussie houdt rekening met morele grenzen en de vraag hoe welzijn precies te definiëren en te vergelijken valt.