Typiciteit

Typiciteit is de eigenschap van een lid van een categorie om representatief te zijn voor die categorie. Een typisch voorbeeld vertoont kenmerken die sterk overeenkomen met het centrale concept of prototype van de categorie, terwijl minder typische leden daarvan afwijken. Het begrip wordt vaak als gradueel begrepen, niet als een simpele ja/nee-lidmaatschap.

In de cognitieve psychologie speelt typiciteit een sleutelrol. Het typiciteitseffect zorgt ervoor dat typischere items sneller worden herkend en gecategoriseerd dan minder typische exemplaren. Categoriebegrip wordt daardoor vaak gezien als gradueel in plaats van binair. Belangrijke theorieën zijn de prototype theorie van Rosch, die categorieën beschrijft via een intern prototype, en de exemplarentheorie, die geheugen voor meerdere voorbeelden gebruikt.

In linguïstiek en semantics beïnvloedt typiciteit inductieve redenering en generalisaties: uitspraken als "vogels vliegen" zijn sterker voor typische vogels en zwakker voor atypische leden. Dit soort effecten verklaart waarom sommige leden van een categorie een sterkere verwachting geven dan andere.

Filosofisch gezien raakt typiciteit vragen over natuurlijke soorten en essentialisme: categoriegrenzen zijn vaak vaag en contextafhankelijk, en typiciteit biedt een manier om gradueel lidmaatschap te beschrijven.

Kritiek en beperkingen: er is geen universeel prototype voor alle domeinen, typiciteit verschuift per context en cultuur, en meetmethoden variëren. Desondanks blijft typiciteit een bruikbaar concept bij de studie van categorieën.