Eksperyment

Eksperyment to celowo zaprojektowana czynność badawcza mająca na celu ustalenie zależności przyczynowo-skutkowych między zjawiskami lub cechami obserwowanymi w badanej próbie. W odróżnieniu od pasywnej obserwacji, eksperyment wprowadza kontrolowane modyfikacje warunków i monitoruje skutki tych zmian.

Projekt eksperymentu zwykle zaczyna się od sformułowania hipotezy i operacjonalizacji zmiennych. Kluczowe elementy to grupa porównawcza (grupa kontrolna), losowy przydział jednostek do warunków badawczych oraz kontrola zmiennych zakłócających. W niektórych dziedzinach stosuje się również ukrycie warunków (ślepota) i podwójną ślepotę, aby ograniczyć efekt eksperymentatora i uczestników na wyniki.

Rodzaje eksperymentów obejmują eksperyment laboratoryjny, eksperyment terenowy oraz różne projekty quasi-ekspermentalne lub randomizowane, które nie spełniają pełnych wymogów randomizacji. W naukach ścisłych i biologicznych eksperymenty często obejmują powtarzalne pomiary i kontrolowane warunki, podczas gdy w naukach społecznych praca terenowa pozwala na obserwowanie zjawisk w naturalnym środowisku.

Znaczenie eksperymentów polega na możliwości odróżnienia zjawisk przyczynowych od zjawisk korelacyjnych oraz na testowaniu skuteczności interwencji, teorii i hipotez. Poprzez powtarzalność i zastosowanie analiz statystycznych możliwe jest oszacowanie siły efektu i niepewności wyników.

Etyka stanowi integralną część prowadzenia eksperymentów z udziałem ludzi lub zwierząt. Niezbędne są dobrowolna zgoda, ochrona prywatności, minimalizacja szkód, a także przegląd etyczny i odpowiedzialność badacza.

Na ograniczenia składają się sztuczne warunki laboratoryjne, które mogą ograniczać generalizację wyników, możliwość niekontrolowanych zmiennych oraz koszty i czas. Nie każdy problem badawczy nadaje się do eksperymentu, a nieprzemyślana konstrukcja może prowadzić do błędnych wniosków.