stemvariatie

Stemvariatie is een term uit de taalkunde die verwijst naar variatie in de stam van een woord over verschillende vervoegingen, dialecten of historische fasen. De variatie kan klinkers of medeklinkers betreffen, terwijl de basisbetekenis van het woord meestal behouden blijft. Stemvariatie is een belangrijk verschijnsel voor het begrijpen van morfologie en de ontwikkeling van talen.

Veelvoorkomende vormen zijn onder meer ablaut, waarbij de klinker in de stam wisselt tussen vormen van een werkwoord (bijvoorbeeld in het Engels: sing, sang, sung). Een andere vorm is umlaut of klinkerwisseling die in sommige Germaanse talen voorkomt, waardoor de stam onder invloed van een achterliggende klank in de volgende vorm verandert. Een derde verschijningsvorm ontstaat door analogie: regelmatige patronen worden toegepast op onregelmatige vormen, waardoor de stam in verschillende afgeleide vormen varieert.

Stemvariatie ontstaat door historische geluidsherschikkingen, morfologische patronen en leenwoorden die verankerde stamvormen ontwikkelen. Analogie zet vaak varianten in beweging: een regelmatige wijze kan leiden tot extra stamvariatie in afgeleide vormen. Het begrijpen van stemvariatie helpt bij reconstructie van protolinguale stammen en bij het analyseren van cognaten tussen talen.

In lexicografie en taalkunde wordt stemvariatie onderzocht door historische teksten, etymologie en vergelijkende methoden. Het onderwerp illustreert hoe talen veranderen en hoe spraakkunst zich aanpast aan communicatieve behoeften. Stemvariatie is dus een sleutelconcept bij de studie van morfologie en historische linguïstische verandering.