allofonische

Allofonische variatie verwijst naar de variatie in de uitspraak van een fonem die geen betekenisverschil oplevert binnen een taal. De verschillende uitspraken noemen we allofen. Allofen zijn fonemische realisaties die afhankelijk van de context kunnen voorkomen. Ze ontstaan door spraakfysische processen en door regels in de fonologie van een taal.

In de studie van talen wordt vaak onderscheid gemaakt tussen fonemen en allofen. Een fonem is een mentale eenheid die betekenisverschillen produceert, terwijl allofen de uiteenlopende klankvormen zijn waarmee een fonem in verschillende contexten kan voorkomen. Een taal kan meerdere allofen van dezelfde fonem kennen, zonder dat die variatie woorden kan veranderen. Wel kan de aanwezigheid van allofonie helpen verklaren waarom klanken in een taal anders klinken afhankelijk van waar ze staan.

Er zijn twee belangrijke patronen van allofonie: complementaire distributie en vrij variëren. Bij complementaire distributie komen twee allofen nooit in dezelfde fonologische omgeving voor; hun verschijningsplaats wordt strikt bepaald door fonologische regels. Bij vrije variatie kunnen verschillende allofen in dezelfde omgeving voorkomen zonder dat dit het onderscheid tussen woorden beïnvloedt.

Veelvoorkomende voorbeelden zijn te vinden in Engels en andere talen. Een bekend geval is de aspiratie van stemloze plosieven: de klank [p] komt aan het begin van een beklemtoonde syllabe vaak als [pʰ] voor, maar kan na een s-cluster verweven zijn als [p] zonder aspiratie, afhankelijk van de context. Een ander type is de flap in Amerikaans Engels, waarbij /t/ of /d/ tussen stemmen en tussen beklemtoonde en onbeklemtoonde klinkers kan uitkomen als een korte [ɾ].

Allofonie is een fundamenteel concept in linguïstiek om klankvariatie te verklaren zonder betekenisveranderingen.