Zelfvervullende

Zelfvervullende is een bijvoeglijk naamwoord in het Nederlands dat een situatie beschrijft waarin iets zichzelf vervult of tot vervulling leidt. In de sociale wetenschappen komt het vooral voor in de uitdrukking zelfvervullende voorspelling: een geloof of verwachting die door het handelen van mensen daadwerkelijk uitkomt.

Het begrip is nauw verbonden met de theorie dat overtuigingen gedrag beïnvloeden en zo de werkelijkheid helpen vormen. De term werd in de sociologie populair gemaakt door Robert K. Merton, die in 1948 het idee introduceerde dat een voorspelling of verwachting de kans vergroot dat hetgene wat wordt verwacht ook gebeurt als gevolg van de reacties van de betrokkenen.

Toepassingen zijn onder meer onderwijs, arbeidsomstandigheden en economie. Voorbeelden zijn de lerarenverwachtingseffecten (het geloof in het kunnen van leerlingen kan leiden tot betere prestaties) en marktreacties op geruchten of stereotypeverwachtingen die het gedrag van handelaren beïnvloeden.

Kritisch wordt opgemerkt dat een zelfvervullende voorspelling afhankelijk blijft van de context, macht, middelen en de bereidheid van mensen om hun handelen te veranderen; niet alle verwachtingen leiden tot vervulling en de term is vooral beschrijvend.

Zie ook: zelfvervullende voorspelling; Pygmalion-effect.