Utiliteitsanalyse

Utiliteitsanalyse is een besluitvormingsmethode die alternatieven vergelijkt op basis van de tevredenheid of utiliteit die zij opleveren voor een besluitvormer. De kern van de aanpak is het combineren van een utiliteitsfunctie met de waarschijnlijkheden van verschillende uitkomsten om de verwachte utiliteit te berekenen.

De methode berust op utiliteits- en besluitvormingstheorie. Uit het keuzegedrag van de besluitvormer wordt een utiliteitsfunctie afgeleid, die de voorkeuren en risicogedrag vastlegt. Utiliteiten kunnen kardinaal of ordinaal zijn, en kunnen meerdere criteria of attributen omvatten via maatut- of multi-attribute utiliteitstheorie (MAUT). In complexe vragen kunnen ook onzekerheden en probabilistische verwachtingen worden meegenomen.

De stappen omvatten meestal: het definiëren van alternatieven en hun mogelijke uitkomsten, het specificeren van een utiliteitsfunctie over deze uitkomsten (of over de criteria), het inschatten van de bijbehorende kansen, het berekenen van de verwachte utiliteit voor elk alternatief, en het kiezen van het alternatief met de hoogste verwachte utiliteit. In multi-criteria-settings kunnen extra wegingen of waarde- en verliesfuncties worden toegepast.

Toepassingen van utiliteitsanalyse bevinden zich in onder andere openbare besluitvorming, gezondheidszorg-economie, techniek en productontwerp. Ze bieden een raamwerk om voorkeuren en onzekerheden te integreren, en kunnen worden gebruikt naast of in plaats van monetair gebaseerde kosten-batenanalyse, bijvoorbeeld bij gezondheidsinterventies met QALYs of bij milieubeleid met niet-monetaire attributen.

Sterke punten zijn coherente behandeling van onzekerheid en subjectieve voorkeuren, evenals de mogelijkheid om niet-monetaire factoren te modelleren. Beperkingen hangen samen met de behoefte aan betrouwbare utiliteits- en kansinschattingen, gevoeligheid voor de gekozen utiliteitsfunctie en mogelijke ethische overwegingen bij het operationaliseren van utiliteit.