Metanarratief

Metanarratief is een term uit de literaire en filosofische theorie die verwijst naar een overkoepelend verhaal dat universele verklaringen biedt voor geschiedenis, samenleving of werkelijkheid en daarmee een sociale of ideologische orde legitimeert. De term is opgebouwd uit meta- ‘over’ en narratief ‘verhaal’.

In de literatuur- en cultuurtheorie wordt metanarratief vaak gelijkgesteld aan wat Lyotard een 'grand récit' noemt: een totaliserend verhaal dat grote legitimaties biedt voor kennis en macht. In The Postmodern Condition (1979) bekritiseerde Lyotard grand récits als mechanismen die dissidentie uitsluiten en pluralisme ondermijnen. Sindsdien verwijst de term in het Nederlands naar teksten, instituties of media die streven naar een allesomvattende verklaring.

Kenmerken zijn onder meer totalisering, teleologie en normativiteit: een metanarratief presenteert een lineaire, universele geschiedenis met een centraal agent of principe (rede, vooruitgang, revolutie) die bepaalt wat als 'waar' geldt en wat telt als norm.

Voorbeelden bestaan onder meer uit het idee van vooruitgang door wetenschap en rationaliteit (de Verlichting), historisch materialisme als verklaring van klassenstrijd, of het verhaal van de natie als eenheid van volk en staat. Religieuze of utopische verhalen kunnen eveneens als metanarratieven functioneren wanneer ze een allesomvattende orde voorstellen. In postmoderne studies wordt het fenomeen vaak ontmaskerd door zelfreflexiviteit, fragmentatie of parodie.

Behandeling en debat: in de postmoderne kritiek, vooral bij Lyotard, wordt het metanarratief gezien als legitimatie van macht en uitsluiting van plurale stemmen. Hedendaagse reflexie gebruikt de term om vooronderstellingen van grote theorieën en instituties te analyseren en te nuanceren.

Zie ook: Lyotard, grand récit, postmodernisme, narratologie.